Η Αποκατάσταση και η Ενσωμάτωση των Προσφύγων στην Ελλάδα μετά το 1922

Η Αποζημίωση των Ανταλλαξίμων

Όπως είδαμε, η Σύμβαση ανταλλαγής των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας προέβλεπε την αποζημίωση των ανταλλάξιμων προσφύγων για τις περιουσίες που εγκατέλειψαν στις πατρίδες τους, από το κράτος υποδοχής. Το έργο της εκτίμησης της αξίας των εκατέρωθεν περιουσιών που εγκαταλείφθηκαν ανέλαβε η Μικτή Επιτροπή.

Για να βοηθήσει το έργο της ελληνικής αντιπροσωπείας, στη Μικτή Επιτροπή συστάθηκε το 1924 η Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσμών, η οποία υπαγόταν στο Υπουργείο Γεωργίας. Για την αποτελεσματικότερη λειτουργία της, ιδρύθηκαν κατά τόπους Γραφεία Ανταλλαγής Πληθυσμών. Το έργο της εκτίμησης των περιουσιών προχωρούσε αργά και η δυσφορία του προσφυγικού κόσμου, που βρισκόταν σε απόγνωση, μεγάλωνε.

Έτσι, υιοθετήθηκε η λύση να δοθεί μια προκαταβολή μέχρι την τελική αποπληρωμή της αξίας της περιουσίας που εγκαταλείφθηκε στην Τουρκία, αφού πρώτα το ελληνικό Δημόσιο προέβαινε σε προσωρινή εκτίμησή της. Η Εθνική Τράπεζα ανέλαβε να πληρώσει στους ανταλλαξίμους την προκαταβολή αυτή. Η προσωρινή εκτίμηση των περιουσιών έγινε με βάση τις δηλώσεις που υποβλήθηκαν στα κατά τόπους Γραφεία Ανταλλαγής.

Οι αιτήσεις των δικαιούχων εξετάζονταν από ειδικές επιτροπές προσφύγων, συμπατριωτών των ενδιαφερομένων. Εάν θεωρούνταν ανακριβείς, προβλεπόταν αναθεώρησή τους από ένα Ανώτατο Συμβούλιο. Καθορίστηκαν επίσης τα περιουσιακά στοιχεία για τα οποία καταβαλλόταν αποζημίωση. Η προκαταβολή δινόταν σε εκείνους που δεν είχαν μέχρι τότε αποκατασταθεί.

Για την οριστική εκτίμηση των περιουσιών που εγκαταλείφθηκαν στην Τουρκία συστάθηκαν Πρωτοβάθμιες Επιτροπές Εκτίμησης και Δευτεροβάθμιες Επιτροπές για προβλήματα που ενδεχομένως θα ανέκυπταν. Με την πάροδο του χρόνου, η ολοκλήρωση του έργου της εκτίμησης των περιουσιών φαινόταν όλο και πιο μακρινή. Το έργο ήταν τεράστιο και επιπλέον η όλη διαδικασία υπονομευόταν από την τουρκική πλευρά.

Η Ελληνοτουρκική Προσέγγιση

Μετά την υπογραφή της Σύμβασης ανταλλαγής πληθυσμών και της Συνθήκης ειρήνης της Λοζάνης, οι σχέσεις της Ελλάδας με την Τουρκία δοκιμάζονταν κατά διαστήματα από εντάσεις. Ύστερα από διαπραγματεύσεις, τον Ιούνιο του 1925 υπογράφηκε η Σύμβαση της Άγκυρας και τον Δεκέμβριο του 1926 η Συμφωνία των Αθηνών. Αυτές ρύθμιζαν τα επίμαχα θέματα, όμως δεν εφαρμόστηκαν ποτέ.

Τον Αύγουστο του 1928, το κόμμα των Φιλελευθέρων κέρδισε τις εκλογές και σχεδόν αμέσως η νέα κυβέρνηση ξεκίνησε διαπραγματεύσεις που κράτησαν δύο χρόνια. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επιθυμούσε τη διευθέτηση των οικονομικών διαφορών και την αναγνώριση του εδαφικού καθεστώτος μεταξύ των δύο χωρών. Όμως, σε κάθε προσπάθεια προσέγγισης με την Τουρκία, εμπόδιο στεκόταν η έντονα αρνητική στάση των προσφύγων.

Στις 10 Ιουνίου 1930 υπογράφηκε η Συμφωνία της Άγκυρας, η οποία αποτελούσε το οικονομικό σύμφωνο μεταξύ των δύο χωρών. Τα κυριότερα σημεία της ήταν:

• Ρύθμισε το ζήτημα των Ελλήνων ορθοδόξων της Κωνσταντινούπολης και των μουσουλμάνων της Θράκης, καθώς και των «φυγάδων».
• Όριζε ότι οι ανταλλάξιμες μουσουλμανικές περιουσίες στην Ελλάδα και οι ελληνικές στην Τουρκία περιέρχονταν στην κυριότητα του Ελληνικού και Τουρκικού Δημοσίου, αντίστοιχα.
• Προέβλεπε αμοιβαία απόσβεση των οικονομικών υποχρεώσεων μεταξύ των δύο χωρών.

Η συμφωνία ολοκληρώθηκε στις 30 Οκτωβρίου του ίδιου έτους με το Σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας και διαιτησίας. Οι μεταγενέστερες εξελίξεις έδειξαν ότι οι προσδοκίες από τη λύση που δόθηκε διαψεύστηκαν. Ο συμψηφισμός των περιουσιών προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, καθώς η μεγαλύτερη περιουσία των Ελλήνων της Τουρκίας εξισώθηκε με την αντίστοιχη των μουσουλμάνων της Ελλάδας. Αυτό συνέβαλε στην ήττα των Φιλελευθέρων στις εκλογές του 1932 και του 1933.

Η Ενσωμάτωση των Προσφύγων

Η αποκατάσταση και η αφομοίωση των προσφύγων στην Ελλάδα ήταν το σημαντικότερο επίτευγμα του νέου ελληνικού κράτους. Το έργο χαρακτηρίστηκε «τιτάνιο» λόγω της δεινής οικονομικής κατάστασης και του τεράστιου αριθμού των προσφύγων. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η ΕΑΠ (Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων), η οποία ως διεθνής οργανισμός ήταν αποστασιοποιημένη από την πολιτική ζωή.

Η διάσταση προσφύγων και γηγενών εκφράστηκε κυρίως:

• Στην οικονομική ζωή: Ανταγωνισμός στην αγορά εργασίας και στην ιδιοκτησία της γης.
• Στην πολιτική ζωή: Οι πρόσφυγες εντάχθηκαν μαζικά στο κόμμα του Βενιζέλου, ενώ οι αντιβενιζελικοί καλλιεργούσαν εχθρική στάση απέναντί τους.
• Στην κοινωνική ζωή: Υπήρχε διαφορά νοοτροπίας. Οι πρόσφυγες ήταν αρχικά απομονωμένοι στους συνοικισμούς, αλλά σταδιακά οι μικτοί γάμοι και η καθημερινή επαφή οδήγησαν στην ενσωμάτωση.

Οι Επιπτώσεις από την Άφιξη των Προσφύγων

Η Μικρασιατική καταστροφή αποτέλεσε αφετηρία για τη νέα Ελλάδα, επηρεάζοντας όλους τους τομείς:

α. Εξωτερική πολιτική

Με την ανταλλαγή των πληθυσμών εξέλιπε η κυριότερη πηγή προστριβών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, διασφαλίζοντας ειρήνη για τρεις δεκαετίες.

β. Πληθυσμός και Εθνολογική Σύσταση

Ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 20% και ο βαθμός αστικοποίησης διπλασιάστηκε. Η σημαντικότερη μεταβολή έγινε στη Μακεδονία, όπου το ελληνικό στοιχείο από 52% το 1920 έφτασε στο 88% το 1928, κατοχυρώνοντας την εδαφική ακεραιότητα της χώρας.

γ. Οικονομία

Η γεωργική παραγωγή διπλασιάστηκε και οι καλλιεργούμενες εκτάσεις αυξήθηκαν κατά 50%. Εισήχθησαν νέες καλλιέργειες (βαμβάκι, καπνός) και αναπτύχθηκε η βιομηχανία με νέο, ειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Οι πρόσφυγες επιχειρηματίες έφεραν κοσμοπολίτικο πνεύμα και γνώσεις που εκσυγχρόνισαν την αγορά.

δ. Πολιτισμός

Η πολιτιστική προσφορά ήταν ανεκτίμητη. Η μουσική (ρεμπέτικα) και οι τέχνες μπολιάστηκαν με τη μικρασιατική παράδοση. Προσωπικότητες όπως ο Γ. Σεφέρης, ο Η. Βενέζης και ο Φ. Κόντογλου πλούτισαν τα γράμματα και τη γλώσσα, διαμορφώνοντας τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα.